BİTKİLERDE BESİN NOKSANLIKLARININ NEDENLERİ ve
GÜBRELEME

     

Bitkilerde besin noksanlıkları bir çok nedenle ortaya çıkabilmektedir. Bu çok yönlü geniş konu başlıklar halinde sıralanacak olursa bitkilerde besin elementlerinin noksanlığına sebep olan faktörler;

1. Dış Faktörler
 
a. Toprakta besin maddesinin mutlak noksanlığı,
b. Dengesiz gübreleme,
c. Besin maddelerinin bitki tarafından alınabilirliğini sınırlandıran toprak ve diğer çevre etmenleri
    
    c.1. Toprağın fiziksel özellikleri
    c.2. Toprağın kimyasal özellikleri ve besin maddeleri arasındaki ilişkiler
    c.3. Topraktaki biyolojik faktörler
    c.4. İklimsel Faktörler

2. İçsel (Besin maddelerinin alınımını ve kullanımını zorlaştıran bitkisel özellikler) Faktörler

a. Bitki çeşidi, yaşı ve gelişim dönemi
b. Bitki hastalık ve zararlıları

şeklinde sıralanabilir.

Bitki beslemeyi sınırlayan bu faktörlerin her biri kendi içinde alt kategorilere de ayrılabilir veya bir kategori diğeri ile aynı sınıfta değerlendirilebilir. Bitki beslemeyi sınırlayan faktörlerden en yaygın olanı beklenenin aksine besin maddelerinin mutlak noksanlığı değil, besin elementlerinin alınabilirliğini (yarayışlılığını) sınırlayan toprak ve diğer çevre etmenleri kaynaklıdır. Toprakta bulunup bitki köklerine rahatça ulaşabilen ve bitkilerce alınabilen besin elementleri yarayışlı olarak ifade edilir. Türkiye topraklarında başta azot ve mikro elementler olmak üzere, diğer besin maddelerinin de toprakta mutlak noksanlığı gözükmektedir. Ancak, alınabilirliği sınırlayan faktörler hem daha büyük sorun teşkil etmektedir. Üstelik alınabilirliği sınırlandıran faktörler düzeltilmedikçe gübreleme etkin olmamakta ve bitki besin noksanlığı maddi kayıplarla birlikte görülmeye devam etmektedir. Bu nedenle özellikle bitki beslemeyi sınırlandıran dış faktörlerin bir bölümüne değinelim.
 

TOPRAĞIN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

Toprağın olumsuz fiziksel özellikleri veya fiziksel özelliklerinin bozulması bitki besin maddelerinin alınabilirliğini sınırlamakta ve beslenme bozukluklarına sebep olmaktadır. Olumsuz fiziksel özellikler;


1. Toprak strüktürünün bozuk olması yada gübreleme, toprak işleme vb… Kültürel işlemler ile strüktürün bozularak kökün toprakla iyi temas edememesi,
2. Toprağın sürekli aynı derinlikte işlenmesinden dolayı taban taşının oluşması,
3. Aşırı sulamalar, su baskınları gibi nedenlerle aşırı ıslaklık ve havasızlık oluşumu,
4. Çeşitli nedenlerle toprağın sıkışıklığı,
5. Havalanması düşük ve su tutma kapasitesi yüksek killi topraklar.
6. Fazla havalanan ve besin maddesi tutma kapasitesi (katyon değişim kapasitesi) düşük olan topraklar.

TOPRAĞIN BİYOLOJİK ÖZELLİKLERİ

Toprakta yetiştirilen kültür bitkisi dışında birçok canlı yaşamaktadır. Bunlardan bazılarının besin maddelerinin alınabilirliğine olumsuz etkileri olmaktadır. Bu canlılar: nematodlar, mantarlar, bakteriler, virüsler ve yabancı otlar olarak sıralanabilir. Besleme bozuklukların neden olma şekilleri ise;


1. Köklerde ve gövdede oluşan zararlar; kök yumruları, kök çürüklükleri, iletim demetlerinin tıkanması v.b.
2. Toprakta yaşayan diğer canlıların besin maddeleri için rekabeti; daha çok yabancı otlar ve mikroorganizmalar bütün besin elementleri ile birlikte özellikle, azot konusunda mevcut kültür bitkisi ile rekabet ederler.

TOPRAĞIN KİMYASAL ÖZELLİKLERİ ve BESİN MADDELERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER

Besin maddelerinin alınabilirliğini sınırlandıran en önemli etken kimyasal faktörlerdir.
 

1. Toprağın Kimyasal Özellikleri

Kimyasal faktörler içerisinde alınabilirliğe an fazla toprak pH’sı etki etmektedir. Bir çok besin elementinin alınabilirliği açısından en uygun pH: 6.0 - 7.5 arasındadır. Bu aralığın dışına çıkıldığında, toprakta besin maddesi var olsa bile, alınımında problem yaşanmakta ve bitkide noksanlık görülmektedir. Şekil 1.' de besin elementlerinin alınabilirliği optimum pH değerleriyle birlikte gösterilmektedir.

Şekil 1.
 

Mineral Topraklarda Farklı pH Düzeylerinin Bitki Besin Elementlerinin Yarayışlılığı Üzerine Etkisi

  TEKTAR Tarım A.Ş.
     
Tablo 1.
 

pH ve Toprak Tipine Göre ve Yarayışlılığı Artan Elementler

   

 

 

 

Düşük pH
(pH<6.0)

 

 

Normal
(pH=6.0 - 7.0)

 

 

Yüksek
(pH>7.0)

Kumlu

 

 

Azot
Fosfor
Potasyum
Magnezyum
Kükürt
Bor
Bakır
Molibden
Çinko

 

 

Azot
Potasyum
Magnezyum
Kükürt
Bor
Bakır
Mangan
Çinko

 

 

Azot
Fosfor
Potasyum
Magnezyum
Kükürt
Bor
Bakır
Demir
Mangan
Çinko

Kumlu Tın

 

 

Azot
Fosfor
Potasyum
Magnezyum
Bakır
Molibden

 

 

Azot
Magnezyum
Kükürt
Bor
Bakır
Mangan
Çinko

 

 

Azot
Fosfor
Magnezyum
Kükürt
Bor
Bakır
Demir
Mangan
Çinko

Tın

 

 

Fosfor
Potasyum
Molibden

 

 

Bor
Mangan

 

 

Bor
Bakır
Demir
Mangan
Çinko

Killi Tın

 

 

Fosfor
Potasyum
Molibden

 

 

Mangan

 

 

Bor
Mangan
Çinko

Killi

 

 

Fosfor

Molibden

 

 

 

 

 

Bor
Mangan
Çinko

Organik Topraklar - Peat

 

 

Fosfor
Bakır
Çinko

 

 

Bakır
Mangan
Çinko

 

 

Bor
Bakır
Mangan
Çinko

Kireç Taşı Üzerindeki İnce Toprak Katmanı

 

 

Magnezyum

 

 

Magnezyum
Bakır
Mangan
Çinko

 

 

Magnezyum
Bakır
Mangan
Çinko


Türkiye toprakları genel anlamda yüksek pH’ ya sahiptir ve toprak pH’ sını düşürmek için AGROFOL 650 (% 60 tiyosülfat formunda kükürt) ve AGROFOL 420S (%42 tiyosülfat formunda kükürt) bu amaçla kullanılır. Bu ürünlerimiz rizosfer bölgesinde pH’ yı düşürerek makro ve mikro elementlerin alımını artırmakta ve yüksek pH’ nın besin maddeleri üzerine olumsuz etkilerini azaltmaktadır.

Ayrıca NUTRIGOLD Serileri asit karakterli gübrelerdir % 1’lik solüsyonları 4.5 - 5.5 pH aralığındadır.
 

2. Besin Maddeleri Arasındaki İlişkiler


Toprakta belli bir bitki besin maddesinin miktarı diğer bitki besin maddelerinin yarayışlılığına ve bitkilerce alınımına müdahale etmektedir. Bu ilişkiler Stimülasyon ve Antagonizm olarak tanımlanmaktadır.

Stimülasyon: Belli bir bitki besin maddesi fazlalığı diğer bitki besin maddesi ya da maddelerinin yarayışlılığını ve bitkilerce alınımını desteklemesi.

Antagonizma: Belli bir bitki besin maddesi fazlalığının diğer bitki besin maddesi ya da maddelerinin yarayışlılığını ve bitkilerce alınımını engellemesi olarak ifade edilir.
 

Şekil 2.
 

Toprakta Besin Maddeleri Arasındaki İlişkiler

TEKTAR Tarım A.Ş.
                                                                                                                                                 
Tablo 2.
 

Bitki Besin Elementlerinin Toprakta ve Bitki Bünyesinde Mobilitesi

Toprakta Besin Mobilitesi

Bitkide Besin Mobilitesi

Yavaş

 

 

Orta Hızlı

 

 

Çok Hızlı

 

 

Yavaş

 

 

Orta Hızlı

 

 

Çok Hızlı

Organik Azot
Fosfor (P)
Bakır (Cu)
Demir (Fe)
Mangan (Mn)
Çinko (Zn)

 

 

Amonyum (NH4)
Potasyum (K)
Kalsiyum (Ca)
Magnezyum (Mg)
Molibden (Mo)

 

 

 Nitrat (NO3)
Sülfat (SO4)
Bor (B)

Bor (B)
Kalsiyum (Ca)

 

 

 

Kükürt (S)
Bakır (Cu)
Demir (Fe)
Mangan (Mn)
Molibden (Mo)
Çinko (Zn)

 

Azot (N)
Fosfor (P)
Potasyum (K)
Magnezyum (Mg)

Amonyum azotu toprakta geçici olarak immobildir.

Toprakta bakır, demir, mangan ve çinkonun şelat formları toprakta mobildir ve yarayışsız hale dönüşüme karşı dirençlidir.

Bitkide mobilitesi yüksek olan elementlerin eksiklik semptomları öncelikle yaşlı yapraklarda gözlemlenir ve semptomlar bitki boyunca hızlı biçimde yayılır.

Bitkide orta seviyede mobil olan element eksikliği semptomları öncelikle yeni sürgünlerde gözlemlenir.

Kalsiyum, bitkide mobilitesi en düşük olan elementtir.