Bitki gelişimi ve metabolik olayların oluşumu ve devamlılığı için gerekli olan elementler bitki besin elementleri olarak tanımlanır.

74 kadar element bitkiler tarafından gelişebilmeleri için ortamdan alınmaktadır (Halilova, 1996). Bu miktar elementin ancak 20 kadarı mutlak gerekli bitki besin elementi olarak değerlendirilmektedir (Mengel ve Kirkby, 1987; Bergman, 1992; Marschner, 1995). Mutlak gerekli bitki besin elementlerinin bitkide bulunuş miktarları veya bitki bünyesindeki işlevleri dikkate alınarak birçok araştırıcı tarafından “Makro” ve “Mikro” element tanımlaması ile sınıflandırılmaktadır.Bitkiler ihtiyaç duydukları bu makro ve mikro besin elementlerini gelişme ortamından çoğunlukla kökleri ile ve daha az miktarda toprak üstü organları olan yaprak, dal - sürgün ve gövdeleri ile de alabilmektedirler. Makro ve mikro besin elementleri, bunların alınış formları ve yerleri şöyledir;

Bitki Besin Elementleri

   

Gübrelerle verilmeyen organik maddenin asıl elementleri

   

Makro elementler

   

Mikro elementler

 

 

Yalnızca bazen veya kimi bitkiler için gerekli elementler

Karbon (C)

Hidrojen (H)

Oksijen (O)

Azot (N)

Fosfor (P)

Potasyum (K)

Kükürt (S)

 Kalsiyum (Ca)

Magnezyum (Mg)

 

 

 

 Demir (Fe)

Çinko (Zn)

Mangan (Mn)

Bakır (Cu)

Bor (B)

Klor (Cl)

Molibden (Mo)

 

 

Aluminyum (Al)

Kobalt (Co)

Sodyum (Na)

Silisyum (Si)

Vanadyum (Va)

Nikel (Ni)

Yukarıdaki tabloda;

I. sütundaki elementler bitki içeriğinin kuru maddede %90 - 96' lık bölümünü oluşturur. Ancak bunların kaynağı hava ve su olduğu için gübreleme ile verilmez ve bol miktarda bulunmaktadır. Bitki kuru madde ağırlığında kalan %4 - 10' luk bölümdeki besin maddeleri bitkilerce topraktan ve/veya gübrelemeden edinilir.

II. sütundaki elementlere makro elementler denilmektedir. Kimi güncel kaynaklarda N,P,K makro element; S, Ca, Mg ikincil makro element olarak geçmektedir (bkz. Tablo 2). Bu sütundaki elementlere makro denilmesinin nedeni bitkideki oransal miktarının çokluğu ile ilgilidir.

III. sütundaki elementlere mikro (iz) elementler denilmektedir. Makro elementlere göre bitki bünyesindeki miktarları çok düşük olduğu için ihtiyaç olan miktarda çok düşüktür. Bu nedenle de özellikle toprak şartlarının uygun olmadığı yerlerde, topraktan uygulama yapıldığı gibi yapraktan da noksanlığı gidermek veya giderilmesine yardımcı olmak mümkündür. Mikro elementlerin bitkide bulunan miktarı makro elementlere göre daha az olsa da bu besin maddelerinin varlığı makro element varlığı kadar önemlidir. Aksi halde, Justus von Liebig’ in meşhur "Fıçı Teorisi" hatırlanacak olursa, üretimi kısıtlayan en önemli faktörü; bitki bünyesinde oransal olarak en az bulunan element belirler ve üretim onun sınırlı olan miktarının izin verdiği ölçüde kalır.

IV. sütundaki elementlerin ise görevleri tam olarak bilinmemekle birlikte Justus von Liebig' in minimum yasasına göre hareket ederler. Bitkiler besin maddelerini ortamda bulunan en düşük element miktarına göre alır ve kullanırlar. Bazı bitkiler veya bitkilerin bazı metabolik işlevleri için gerekli olduğu veya makro ve mikro elementlerin eksikliği durumunda bu elementlerin ortamda yetersiz olan besin elementleri gibi hareket edebildikleri ve onların görevlerini üstlenebildikleri düşünülmektedir.

Bitkilerce Alınan Miktarlarına Göre Besin Maddelerinin Güncel Sınıflandırması

   

Makro elementler

 

 

İkincil Makro Elementler

 

 

Mikro Elementler

Çok Fazla Miktarda Alınan

 

 

Fazla Miktarda Alınan

 

 

Orta Seviyede Alınan

 

 

Az Miktarda Alınan

 

Karbon (C)
Hidrojen (H)
Oksijen (O)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Azot (N)
Fosfor (P)
Potasyum (K)

 

 

 

 

 

 

Kalsiyum (Ca)
Magnezyum (Mg)
Kükürt (S)

 

 

 

 

 

 

Bor (B)
Klor (Cl)
Kobalt (Co)
Bakır (Cu)
Demir (Fe)
Mangan (Mn)
Molibden (Mo)
Nikel (Ni)
Silisyum (Si)
Sodyum (Na)
Çinko (Zn)
Aluminyum (Al)Vanadyum (Va)

Sağlıklı Bir Bitki Gelişimi İçin Gereken Bitki Besin Maddelerinin Yaklaşık Konsantrasyonları

   

 

Kuru Maddedeki Konsantrasyon

Element

 

ppm

%

 

 

 

 

Oksijen (O)

 

480 000

48

Karbon (C)

 

420 000

42

Hidrojen (H)

 

60 000

6

Azot (N)

 

14 000

1.4

Potasyum (K)

 

10 000

1.0

Kalsiyum (Ca)

 

5 000

0.5

Magnezyum (Mg)

 

2 000

0.2

Fosfor (P)

 

2 000

0.2

Kükürt (S)

 

1 000

0.1

Klor (Cl)

 

100

 

Demir (Fe)

 

100

 

Mangan (Mn)

 

50

 

Bor (B)

 

20

 

Çinko (Zn)

 

20

 

Bakır (Cu)

 

6

 

Molibden (Mo)

 

0.1

 

Sodyum (Na)

 

Eser

 

Kobalt (Co)

 

Eser

 

Silisyum (Si)

 

Eser

 

Edwards D.G. (1971) Concepts of essentiality and function of nutrients
 

Bitki Besin Elementlerinin Alınış Form ve Kaynakları (Mengel ve Kirkby, 1987; Schroeder, 1984)

   

Besin Elementi

 

 

Alınış Formu

 

 

Kaynakları

Karbon (C)

CO2,HCO3

 

Atmosfer, Toprak

Oksijen (O)

H2O,O2

 

H2O, Atmosfer

Hidrojen (H)

H2O

 

H2O

Azot (N)

NO3-, NH4+, N2

 

Toprak (organik madde), Atmosfer

Kükürt (S)

SO2-, SO4-2

 

Atmosfer, Toprak

Fosfor (P)

H2PO4-, HPO4--, P2O7-4, P2O10–5

 

Ca, Al, Fe fosfatlar

Potasyum (K)

K+

 

Toprakta K feldispatlar, mikalar, illit

Kalsiyum (Ca)

Ca++

 

Toprakta Ca feldispatlar, CaCO3, dolamit, CaSO4

Magnezyum (Mg)

Mg++

 

Toprakta dolomit MgCO3,olivin, biotit, augit, hornblend

Mangan (Mn)

Mn+2, Mn-kileyt

 

Toprakta, manganit, silikatlar

Çinko (Zn)

Zn+2, Zn- kileyt

 

Toprakta, Zn-karbonat, ZnO, Zn-fosfat, Zn(OH)2

Bakır (Cu)

Cu+2, Cu-kileyt

 

Toprakta, CuSO4, Cu-karbonat

Bor (B)

H2BO3-, HBO3–2, B4O7-2, BO3–3

 

Borik asit, turmalin

Molibden (Mo)

MoO4-2

 

Toprakta, Fe-Al oksit ve hidroksil

Silisyum (Si)

Silikat iyonları

 

Topraktaki silikatlar

Klor (Cl)

Cl-

 

Topraktaki klorid tuzları

Sodyum (Na)

Na+

 

Topraktaki Na mineralleri ve tuzları